Ελεύθερες Δράσεις - Τρόπος Διδασκαλίας - Φιλοσοφία Τμήματος

Υπάρχει σωστό και λάθος στην Τέχνη;

Διεθνές Συνέδριο Εκπαίδευσης & Ιατρικής στην Αθήνα, 1-4 Ιουλίου 2009,
Έκθεση στο Πολιτιστικό Κέντρο, Κτήριο Κωστή Παλαμά

«Το μάθημα των Καλλιτεχνικών στο Δημοτικό του Κολλεγίου Ψυχικού»

-          Μπορείς να δεις τη μουτζούρα σαν έργο τέχνης ή έκφρασης;

-          Να υποδείξεις, να συμβουλεύσεις, χωρίς να διορθώσεις, χωρίς να ακυρώσεις;

-          Να διδάξεις χωρίς να αντιμετωπίζεις τα παιδιά σαν παραλλαγές του ίδιου ατόμου (διαφοροποίηση);

Είναι αποδεδειγμένο ότι τα παιδιά μας με έναν τέτοιο δάσκαλο θα χτίσουν γερά την αυτοεκτίμησή τους. Σε έναν κόσμο που δεν υπάρχουν λάθη, θα νιώσουν περήφανα και σίγουρα μέσα στο εργαστήρι μας, μια φωλιά για τα όνειρα και τους φόβους τους.

Η Τέχνη σήμερα και συνεπώς το μάθημα των καλλιτεχνικών – στην Ελλάδα – υποφέρουν από ένα σύστημα αξιών που το αντιμετωπίζει σαν απασχόληση, χαλάρωση, εκτόνωση, διακόσμηση, χειροτεχνία ή συχνά σαν συμπλήρωμα στα άλλα γνωστικά μαθήματα του σχολείου. (Λάθος κατανόηση της διαθεματικότητας, δυστυχώς).

Αν η καλλιτεχνική διδασκαλία δεν έχει τη βάση της στο ενδιαφέρον,  στη δημιουργικότητα και την ευφυΐα, τότε θα αντιμετωπίσουμε αργότερα στην κοινωνία μας ενήλικες, που έχουν αφήσει πίσω τους τα συναισθήματα, τα οποία δεν έχουν μάθει να διαχειρίζονται, τα οποία θα λιμνάζουν βαθιά μέσα τους οδηγώντας τους σε ψυχοπνευματικές διαταραχές.

Σήμερα, δεν αρκούν έξυπνοι μαθητές, για να δημιουργήσουν έξυπνα επιτυχημένα σχολεία και αργότερα, εταιρείες, οργανισμούς, κοινωνίες.

Ο χώρος που βιώνουμε οφείλει να έχει το σωστό πνευματικό επίπεδο, ώστε ο μαθητής να μπορεί να πειραματίζεται χωρίς να απειλείται από ποινές.

Αν φοβάται να εκφραστεί, πώς θα τολμήσει κάτι αλλιώτικο, κάτι που προκαλεί;

Αν ο μαθητής κρύβει τις ικανότητες, τις δεξιότητες, τις πιο τρελές και έξυπνες (άκρως δημιουργικές ιδέες) γιατί ο χώρος δεν επιτρέπει να εκφραστούν, πώς θα εξελιχθεί και θα φτάσει στη ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ή και στην ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ;

Η δημιουργία είναι κυρίως διάθεση.

Μοιάζει με φως που αναβοσβήνει, μπορεί να φωτίσει τα πάντα
κι είμαστε εμείς που επιλέγουμε προς τα πού θα το στρέψουμε.

 

David Perkins, Harvard Graduate School of Education

Το μάθημα των Ελεύθερων Δράσεων διδάσκεται στο σχολείο μας βιωματικά και είναι εξ ορισμού εξατομικευμένο. Χρησιμοποιεί συνεχή αυτοαξιολόγηση και αξιολόγηση, διαμορφώνει συχνά τη διδασκαλία ανάλογα με το προφίλ της τάξης, λειτουργεί με συνδιδασκαλία σε αρκετές τάξεις.

Λειτουργεί διαθεματικά μια και τα θέματα ποικίλουν, για να αναπτύξουν τα οκτώ είδη νοημοσύνης, ανάλογα με τις ασκήσεις.

Η τέχνη και η διδασκαλία της βασίζονται στα συναισθήματα, τις διαισθήσεις, ενώ έχουν παράλληλα γνωστική διάσταση.

Οι τελευταίες εφαρμογές του προγράμματος (γνώση για κατανόηση) T.F.U. του Harvard, εμπεριέχουν ασκήσεις με σκοπό την καλλιέργεια του υψηλού επιπέδου σκέψης (high-level thinking). Αυτές τις ασκήσεις έχουμε εντάξει με διαμορφωμένα ερωτηματολόγια στο διδακτικό μας πρόγραμμα από την Τρίτη μέχρι την Έκτη δημοτικού.

Μέσω της ανάλυσης έργων Τέχνης στην τάξη, χρησιμοποιούμε τα 8 είδη νοημοσύνης του H. Gardner.

Ας μιλήσουμε τώρα για το πώς γίνεται η διδασκαλία για κατανόηση (T.F.U.). Στη διδασκαλία για κατανόηση, θέτεις στόχους (όσο λιγότεροι, τόσο καλύτερα)

 

Οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ ε

σχεδιάζεις δραστηριότητες και αξιολογείς.

Το τρίπτυχο των στόχων είναι γνωστικοί, δεξιότητες και στάσεις, (δηλαδή οι συνήθειες, τα έθιμα και η φιλοσοφία, που γίνονται πράξη στην καθημερινότητά μας).

Ας δούμε, λοιπόν, πώς χωρίζουμε τους γνωστικούς στόχους, τις δεξιότητες, τις στάσεις αλλά και τις δραστηριότητες και την αξιολόγηση, ανάλογα με την ηλικία των παιδιών.

Στην 1η και 2α δημοτικού, το παιδί ζωγραφίζει με όλο του το σώμα. Απολαμβάνει την κινητικότητα. Μπορεί να είναι άτσαλο, να μουτζουρώνει και να μουτζουρώνεται ελεύθερα.

Το πραγματικό και το φανταστικό για το παιδί είναι ένα. Η ερμηνεία που δίνει είναι συναισθηματική και όχι ρεαλιστική.

Παιχνίδι και εργαλείο διδασκαλίας σ’ αυτές τις δύο τάξεις είναι συχνά η σύγχρονη Τέχνη, τεχνικές και κινήματα όπως π.χ. Action Painting, Εξπρεσιονισμός, και άλλα κινήματα, προτρέποντας να χρησιμοποιήσουν τις αντιληπτικές του ικανότητες και δεξιότητες, ώστε να αισθανθεί σίγουρο για τον εαυτό του και να αποκτήσει αυτοπεποίθηση.

Η συγκίνηση του παιδιού την ώρα που χρησιμοποιεί χρώματα είναι μεγάλη. Η ταύτισή του απόλυτη. Το παιδί χάνεται στον κόσμο του χαρτιού και του χρώματος, το πρόσωπό του και οι μύες συσπώνται. Συχνά κάνει θορύβους με το στόμα του, κυρίως όταν το θέμα είναι δράκοι, φόβος, μάσκες.

Υπάρχει μία ιδιαίτερη σχεδόν αυτοθεραπευτική ικανοποίηση για το παιδί που ζωγραφίζει κάτι δυσάρεστο, υπερνικά το πρόβλημά του έτσι, ξαλαφρώνει, όπως κι εμείς όταν παραδεχόμαστε μία φοβία μας. Κάθε τι που ζωγραφίζει, παίρνει συναισθηματικό χαρακτήρα. Αδιαφορεί για τις αναλογίες των αντικειμένων. Για το παιδί, μεγαλύτερο είναι το σημαντικότερο.

Θέματα και ασκήσεις που επηρεάζουν θετικά τη «συναισθηματική νοημοσύνη», την αυτοενεργοποίηση και ενσυναίσθηση του παιδιού και βοηθούν στην κοινωνική του προσαρμοστικότητα είναι: ο εαυτός μου, οι συμμαθητές μου, οι φοβίες μου, το χέρι μου, το όνομά μου, μάσκες, το αγαπημένο μου ζώο κ.ά., με δύο λόγια το «εγώ».

Συχνά χρησιμοποιούμε ιστορίες και παραμύθια που βοηθούν στην ανάπτυξη της φαντασίας του, αλλά και στην αποδοχή του «αλλιώτικου»,  (διαφορετικού) που συνοδεύει τόσο την έκφρασή του όσο κι αυτή της σύγχρονης Τέχνης.

Τελειώνοντας αυτές τις δύο πρώτες τάξεις, τα παιδιά γνωρίζουν στοιχειωδώς τις έννοιες γραμμή, περίγραμμα, μονοκοντυλιά, φόντο, σχεδιάζουν σε μικρά και μεγάλα χαρτιά, συνθέτοντας.  Κόβουν και κολλούν, έχουν επαφή με πολλά ζωγραφικά υλικά, γνωρίζουν πώς να φτιάχνουν χρώματα.  Συχνά δουλεύουν ακούγοντας μουσική ή ακολουθούν το ρυθμό της μουσικής.

Η «μονοκοντυλιά» ή η «γραμμή που ταξιδεύει» υποστηρίζει τη σημαντικότητα της εμπειρίας της «ροής» (χορεύω στο χαρτί μου ακούγοντας μουσική), απελευθερώνοντας και ενδυναμώνοντας τις ικανότητές τους, αποδίδοντας έτσι τα ανώτατα όρια των δεξιοτήτων τους. (Συναισθηματική νοημοσύνη - Daniel Goleman)

 

 

Η «ροή» απαραίτητη προϋπόθεση για τη μάθηση

 

D. Goleman (Emotional Intelligence)

 

Στην 3η και 4η δημοτικού, το παιδί προσπαθεί με πολλές λεπτομέρειες να επιτύχει μεγαλύτερο ρεαλισμό, που είναι ο κύριος στόχος του.

Η σύνθεση δεν το ενδιαφέρει, η παλιά του απασχόληση για το «πού βρίσκονται τα πράγματα», έχει αντικατασταθεί από μία καινούργια «πώς φαίνονται τα πράγματα»; Η ζωγραφιά του τώρα είναι πιο σύνθετη, αλλά συνάμα φανερώνει αστάθεια, είναι φτιαγμένη χωρίς σιγουριά. Τα παιδιά είναι τώρα πιο πλούσια σε βιώματα και εμπειρίες. Καταλαβαίνουν την έννοια της χρονικής συνέχειας και κατανοούν σύνθετες έννοιες, όπως το χρονικό πλαίσιο ή έννοιες τοποθετημένες σε ιστορικό πλαίσιο. Έτσι η διαθεματικότητα αναπτύσσεται καλύτερα και με θέματα όπως οι πρώτες γραφές πολιτισμών, κυκλαδικά ειδώλια, Λαβύρινθος, σύμβολα από όλο τον κόσμο, κ.ά..

Δίνουμε βάρος στην ιστορία της Τέχνης αλλά και σε κινήματα όπως Ιμπρεσιονισμός, Σουρεαλισμός. Αναλύουμε έργα βρίσκοντας τα γεωμετρικά σχήματα μέσα σε πίνακες, φτιάχνουμε tangrams, αναλύουμε τον Κυβισμό, Κονστρουκτιβισμό κ.α.

Τώρα εδραιώνονται οι δεξιότητές του παιδιού, αλλά και οι πληροφορίες που έχει αρχίσει να παίρνει από τις πρώτες δύο τάξεις. Έχει αποκτήσει αυτοπεποίθηση και ενεργεί πιο συνειδητά. Αυξάνει χρονικά τη δυνατότητα της παρατήρησης αλλά και της παραγωγής του έργου του, εστιάζει σε λεπτομέρειες της εικόνας. Τώρα ΦΑΝΤΑΣΙΑ και ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ βρίσκονται σε ένα διάλογο χωρίς ξεκάθαρα να συγκρούονται.

Στην 5η και 6η δημοτικού, το παιδί, χρησιμοποιεί το στιλιζάρισμα καλύπτοντας έτσι τη σχεδιαστική του ανασφάλεια. Η ανάγκη των παιδιών να αποδώσουν τρισδιάστατα την πραγματικότητα χωρίς συχνά να τα καταφέρνουν τα οδηγεί σε αυτοκριτική στάση, αλλά και συχνή απόρριψη των σχεδίων τους. Ταυτίζουν τη φαντασία με την παιδική ηλικία και την αποποιούνται. Ενδιαφέρονται για τις μάρκες της διαφήμισης, μιμούνται τους εφήβους.

Έτσι, σ’ αυτές τις τάξεις, προσπαθούμε να απελευθερώσουμε τα παιδιά χωρίς να τα περιορίσουμε. Μία άσκηση όπως το γνωστό «PARTY ΣΧΕΔΙΟΥ», είναι ένας συνδυασμός δραστηριοτήτων που περιλαμβάνει μουσική, κίνηση και σχέδιο. Πρόκειται για μία ευχάριστη διαδικασία, που ευνοεί την επικοινωνία μεταξύ τους.

 Όταν τα παιδιά, αλλά και όλοι οι άνθρωποι εμπλέκονται σε δραστηριότητες που αιχμαλωτίζουν αμαχητί την προσοχή τους και την απασχολούν, ο εγκέφαλός τους «ηρεμεί», με την έννοια ότι παρουσιάζει μία ελάττωση της διέγερσης του φλοιού. Τα παιδιά «πέφτουν με τα μούτρα» και οι δεξιότητές τους αποδίδουν στο μέγιστο.

Σ’ αυτές τις τάξεις η Pop-Art, ο μινιμαλισμός, τα λογότυπα, η διαφήμιση, η προοπτική ανάπτυξη των γραμμάτων στα graffiti ή το design και η σχεδίαση των Skate Board - οι εφαρμοσμένες τέχνες γενικά - τα βοηθούν να εδραιώσουν τη σχεδιαστική τους ικανότητα, αλλά παράλληλα, μέσα από τα κύρια γι’ αυτά ενδιαφέροντά τους, να ξαναδούν την αξία της «φαντασίας» τους μ’ ένα άλλο μάτι.

Το παιδί που δεν θα μπορέσει να ξεπεράσει αυτή τη δύσκολη περίοδο της - κατά την άποψή του - σχεδιαστικής του ανικανότητας (dyspictoria),  συχνά σταματά να προσπαθεί κι έτσι το συναντάμε χρόνια μετά, ως ώριμο πλέον και επιτυχημένο ενήλικα να ζωγραφίζει σαν παιδί 9 - 10 χρόνων και να μισεί τα σχέδιά του αλλά και τη ζωγραφική διαδικασία. Κι εκείνος σταμάτησε τότε στα 10 του χρόνια, γιατί κανένας δεν βρέθηκε να του υποδείξει σωστά, πώς το σχέδιό του δεν θα ‘ναι φρικτό.

 Γιατί στην ουσία, σταμάτησε να δημιουργεί στα 10 του χρόνια, επειδή δεν είχε την τύχη να συνυπάρξει με τον δάσκαλο που θα του υπεδείκνυε ότι δεν υπάρχει σωστό ή λάθος στο σχέδιό του, παρά μόνον η αξία της έκφρασης.       

 

Και όπως είπε και ο καλός μας ζωγράφος Α. Ακριθάκης, «Τέχνη είναι το δικαίωμα που έχει κάθε άνθρωπος να είναι διαφορετικός. Να φτάσεις πέρα απο τη ζωγραφική. Αυτό που φαίνεται δεν είναι ζωγραφική. Η ζωγραφική δε φαίνεται, γίνεται.»

 

Αιμιλία Τσεκούρα, Ζωγράφος-Καθηγήτρια Καλλιτεχνικών

Για το τμήμα εικαστικών (Ελευθέρων Δράσεων) του Δημοτικού Κολλεγίου Ψυχικού

Ελένη Δαμοπούλου, Ρένα Γύφτουλα, Κέλλυ Αρναουτάκη